دانش سرمایه‌گذاری

دانش سرمایه‌گذاری

شناسایی و رتبه‌بندی تورش‌های رفتاری سهامداران حقیقی بورس با رویکرد دلفی فازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد ابراهیم راعی عزآبادی 1
سارا جوکار 2
مهرداد بختیار دهکردی 3
1 استادیار گرو ه حسابداری و مالی، واحد تهران جنوب، دانشگا ه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 کارشناس ارشد مدیریت مالی، واحد تهران جنوب، دانشگا ه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری مهندسی مالی، واحد تهران جنوب، دانشگا ه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/jik.2026.24368
چکیده
رفتار سرمایه‌گذاران حقیقی در بازار سرمایه همواره تحت تأثیر عوامل روان‌شناختی و شناختی قرار دارد که به بروز تصمیمات غیرمنطقی و انحراف از اصول عقلایی منجر می‌شود. در این راستا هدف این پژوهش شناسایی و رتبه‌بندی انواع تورش‌های رفتاری سهامداران حقیقی در بازار بورس اوراق بهادار تهران است. این تحقیق از نوع کاربردی و با رویکرد آمیخته انجام شد. جامعه آماری شامل ۴۳ نفر از خبرگان بازار سرمایه (کارشناسان، سرپرستان و مدیران کارگزاری‌ها) بود که از طریق نمونه‌گیری هدفمند و در دسترس انتخاب شدند. گردآوری داده‌ها با مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و پرسشنامه دلفی فازی انجام گرفت. تحلیل‌ها منجر به شناسایی ۳۱ تورش رفتاری گردید که در قالب چهار بعد اصلی (شناختی، عاطفی، اجتماعی و کلان سیاسی-اقتصادی) طبقه‌بندی شدند. در رتبه‌بندی نهایی، تورش «تنوع‌سازی ساده‌لوحانه» در بعد شناختی، «پشیمانی» در بعد عاطفی، «مقایسه اجتماعی» در بعد اجتماعی، و «سوگیری ناشی از مقررات دولتی» در بعد کلان، بالاترین اهمیت را از دیدگاه خبرگان کسب کردند.این پژوهش با ارائه چارچوبی تحلیلی برای شناسایی و اولویت‌بندی تورش‌های رفتاری، به مدیران بازار، تحلیل‌گران مالی و سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا رفتارهای غیرمنطقی سرمایه‌گذاران را بهتر درک کرده و راهکارهایی برای ارتقای تصمیم‌گیری مالی در بازارهای نوظهور پیشنهاد دهند.
کلیدواژه‌ها
تورش رفتاری
سهامداران حقیقی
دلفی فازی

عنوان مقاله English

Identifying and ranking behavioral biases of real stock market shareholders using a fuzzy Delphi approach

نویسندگان English

mohammad ebrahim raei ezabadi 1
sara jokar 2
Mehrdad Bakhtiar Dehkordi 3
1 Assistant Professor, Department of Accounting and Finance, ST.C, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 MSc. of Finance, ST.C, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 PHD Student of Finance, ST.C, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

The behavior of real investors in the capital market is always influenced by psychological and cognitive factors that lead to irrational decisions and deviations from rational principles. In this regard, the aim of this research is to identify and rank the types of behavioral biases of real shareholders in the Tehran Stock Exchange. This research was applied and conducted with a mixed approach. The statistical population consisted of 43 capital market experts (experts, supervisors, and managers of brokerage firms) who were selected through purposeful and accessible sampling. Data collection was carried out through semi-structured interviews and a fuzzy Delphi questionnaire. The analyses led to the identification of 31 behavioral biases that were classified into four main dimensions (cognitive, emotional, social, and macro-political-economic). In the final ranking, the biases of "naive diversification" in the cognitive dimension, "regret" in the emotional dimension, "social comparison" in the social dimension, and "government regulation bias" in the macro dimension were ranked as most important by the experts. By providing an analytical framework for identifying and prioritizing behavioral biases, this research helps market managers, financial analysts, and policymakers better understand irrational investor behaviors and suggest solutions to improve financial decision-making in emerging markets.

کلیدواژه‌ها English

Behavioral bias
real shareholders
fuzzy Delphi
1.      احمدی، محمد، و کریمی، سمانه. (۱۴۰۰). تحلیل تأثیر سیاست‌های اقتصادی دولت بر بازار سرمایه ایران. فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران، 20(1)، ۳۵–۵۶.
2.      اشرفی، سارا. (۱۳۹۸). بررسی تأثیر تورش‌های رفتاری بر عملکرد مدیران صندوق‌های سرمایه‌گذاری. فصلنامه مالی رفتاری، 4(2)، ۸۷–۱۰۴.
3.      بهاری، فاطمه، رضایی، محمد، و اکبری، الهام. (۱۴۰۱). تحلیل ابعاد روان‌شناختی سرمایه‌گذاران حقیقی در بازار سرمایه ایران. مطالعات مالی و سرمایه‌گذاری، 13(1)، ۷۵–۹۸.
4.      پشوتنی‌زاده، فاطمه، و خامه‌چی، مهدی. (۱۴۰۱). اولویت‌بندی تورش‌های رفتاری در بازار سرمایه ایران با استفاده از تحلیل شبکه فازی. تحقیقات مالی رفتاری، 5(2)، ۱۱۰–۱۳۵.
5.      ترازودار، سجاد، قاسمی، مسعود، و محسنی، احسان. (۱۴۰۲). طراحی مدل رفتاری تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران در بازار بورس با رویکرد نظریه داده‌بنیاد.پژوهش‌های مالی رفتاری، 6(2)، ۲۱–۴۴.
6.      حسینی‌چگنی، مهدی، حقگو، زهرا، و رحمانی‌نژاد، علی. (۱۳۹۳). بررسی تأثیر تورش‌های رفتاری بر تصمیمات سرمایه‌گذاران در بورس اوراق بهادار تهران. برنامه‌ریزی و بودجه، 19(1)، ۵۹–۷۸.
7.      زینی‌وند، رضا، صادقی، سحر، و تیموری، محمد. (۱۴۰۰). مقایسه میزان بروز تورش‌های رفتاری در میان سرمایه‌گذاران حقیقی و حقوقی. پژوهش‌های مالی، 9(1)، ۴۵–۶۳.
8.      قالمق، رضا، و یعقوب‌نژاد، علی. (۱۳۹۵). سواد مالی و نقش آن در کاهش تورش‌های رفتاری سرمایه‌گذاران بورس اوراق بهادار. بررسی‌های اقتصادی ایران، 12(2)، ۷۲–۹۱.
9.      کامـرانی، مهـدی، و نجفی، علیرضا. (۱۴۰۱). بررسی اثر تنوع‌سازی ساده‌لوحانه بر عملکرد پرتفوی سرمایه‌گذاران حقیقی. مطالعات مالی کاربردی، 7(3)، ۲۷–۴۹.
10.  منصوری‌ترشیزی، زهرا. (۱۴۰۲). تحلیل تأثیر سوگیری‌های شناختی و احساسی بر تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران بورس تهران با رویکرد معادلات ساختاری. پژوهش‌های مالی نوین، 5(1)، ۹۵–۱۱۸.
11.  نوروزی، حسین، و شریعتی، امیر. (۱۳۹۵). بررسی اثر رفتار گله‌ای بر نوسانات بازار سرمایه ایران. فصلنامه اقتصاد مالی، 7(4) ۶۲–۸۵.
12.  یوسفی، محمد، و شهرآبادی، نسیم. (۱۳۸۸). تحلیل روان‌شناختی رفتار سرمایه‌گذاران در شرایط بحرانی بازار بورس. رفتار مالی و سرمایه‌گذاری، 1(2)، ۹–۲۸.
 
13.  Baker, H. K., Filbeck, G., & Ricciardi, V. (2019). Financial Behavior: Players, Services, Products, and Markets. Oxford University Press.
14.  Baker, M., & Wurgler, J. (2018). Do investor sentiments predict stock market returns? Journal of Financial Economics, 86(2), 261–288. https://doi.org/10.1016/j.jfineco.2017.12.004
15.  Baker, H. K., & Nofsinger, J. R. (2020). Behavioral Finance: What Everyone Needs to Know. Oxford University Press.
16.  Chen, M., & Jiang, Y. (2018). Herd behavior and overconfidence in Chinese stock markets: An empirical analysis. Emerging Markets Finance & Trade, 54(3), 577–592. https://doi.org/10.1080/1540496X.2017.1312091
17.  Chen, Y., Zhang, J., & Xu, W. (2022). Emotional reactions and investment decision-making: The mediating role of news sentiment. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 35, 100727. https://doi.org/10.1016/j.jbef.2022.100727
18.  Hoffmann, A. O. I., & Shefrin, H. (2019). Technical analysis and behavioral finance. Review of Behavioral Finance, 11(2), 204–220. https://doi.org/10.1108/RBF-01-2018-0010
19.  Kumar, S., & Goyal, N. (2019). Behavioral biases in investment decision making–a systematic literature review. Qualitative Research in Financial Markets, 11(1), 88–107. https://doi.org/10.1108/QRFM-04-2018-0058
20.  Kumar, S., & Goyal, N. (2021). Overconfidence among retail investors in emerging markets: Evidence and implications. Journal of Emerging Market Finance, 20(3), 387–410.
21.  Kai, W., Wang, Z., & Liu, Y. (2020). Social influence and herding in financial markets: A computational approach. Physica A: Statistical Mechanics and its Applications, 548, 123844.
22.  Mamidala, M., Kumari, S., & Singh, R. (2024). Cognitive and emotional biases in retail investor decisions: Evidence from India. Asian Journal of Behavioral Economics and Finance, 6(1), 14–29.
23.  Pandey, A., & Jessica, T. (2019). Availability bias and information asymmetry: An empirical study in low-transparency environments. Journal of Behavioral Economics for Policy, 3(1), 45–52.
24.  Pompian, M. M. (2016). Behavioral Finance and Wealth Management: How to Build Optimal Portfolios That Account for Investor Biases (2nd ed.). Wiley.
25.  Ricciardi, V., & Simon, H. K. (2020). Behavioral finance: A taxonomy and review. Managerial Finance, 46(1), 87–101.
26.  Sahi, S. K., & Arora, A. (2020). Behavioral biases of individual investors: A cluster analysis approach. Journal of Economics, Finance and Administrative Science, 25(50), 265–284.
27.  Rabbani, M. R., & He, J. (2020). Behavioral finance in Chinese stock markets: Empirical evidence of loss aversion and representativeness. Review of Behavioral Finance, 12(2), 99–115.
28.  Mukherjee, A., Sen, S., & Gupta, R. (2020). Revisiting prospect theory in modern finance: Insights from emerging markets. International Journal of Financial Studies, 8(3), 43. https://doi.org/10.3390/ijfs8030043.