برازش مدل پیش‌بینی فرار مالیاتی از منظر گزارشگری مالی متقلبانه در بین مودیان مالیاتی

Document Type : Original Article

Authors
Mohammadreza Roshanigilvae
Roya Darabi
Zohreh Hajiha
Department of Accounting, Faculty of Accounting, South Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
10.22034/jik.2026.79303.4961
Abstract
این مطالعه با هدف ارائه ارائه مدل پیش‌بینی فرار مالیاتی از منظر گزارشگری مالی متقلبانه در بین مودیان مالیاتی با کیفی و مبتنی بر نظریه داده بنیاد انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که مدل پیش‌بینی فرار مالیاتی حول مقوله محوری فرار مالیاتی از منظر گزارشگری مالی متقلبانه قرار دارد که تحت تأثیر شرایط علی(عوامل فشار، فرصت، توجیه، گزارشگری مالی متقلبانه و محیطی و قانونی) شکل می‌گیرد. این فرآیند با شرایط علی آغاز می‌گردد و موجب شکل‌گیری مقوله محوری می‌شود که با استفاده از راهبردها به تقویت پیش‌بینی فرار مالیاتی کمک می‌کنند و پیامدهای (اقتصادی، قانونی و جریمه‌ها و سازمانی و حاکمیتی) آن برای بهبود شاخص‌های اقتصادی، بهبود شاخص‌های اجتماعی و مبارزه با فرار مالیاتی است. فناوری و الگوریتمی، انسانی و رفتاری، محیطی و اقتصادی و قانونی و اخلاقی نیز از شرایط مداخله گر بر مدل پیش‌بینی فرار مالیاتی است و تحلیل داده و فناوری- هوش مصنوعی و یادگیری ماشین زبان، بنچ مارکینگ و تحلیل انومالی، تحلیل گزارشگری مالی- شناسایی پرچم‌های قرمز در صورتهای مالی از جمله راهبردهای تقویت روحیه پیش‌بینی فرار مالیاتی محسوب می‌شوند. جامعه آماری در بخش کمی پژوهش شامل کلیه مودیان مالیاتی استان تهران بوده، که با استفاده از نرم افزار تعیین حجم نمونه تعداد 442 نفر به عنوان نمونه آماری به روش تصادفی ساده انتخاب گردید. ابـزار اندازه‌گیری در بخش کمّی، پرسشنامه (استخراج شده از بخش کیفی) است. سپس فرضیات استخراج شده در بخش کیفی پژوهش، با استفاده از مـدل‌سـازی معادلات ساختاری به کمک نرم‌افزارهایSmartPLS3 و Spss24
Keywords
Predicting tax evasion
fraudulent financial reporting
and data-driven theory
  1. استراس آنسلم، کوربین جولیت‌ام، (1393). اصول روش تحقیق کیفی: نظریه مبنایی، رویه‌ها و شیوه‌ها. مترجم: محمدی، بیوک. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران.
  2. ایزدی افسانه، صامتی مجید و اکبری نعمت الله (1399). برآورد میزان فرار مالیاتی در ایران با استفاده از روش (MIMIC) طی دوره ۱۳۹۹-۱۳۵۵، پژوهشنامه مالیات، ۲۸ (۴۸)، ۳۲-۷.
  3. برزگری خانقاه، جمال و فیض‌پور محمدعلی (1392). حسابرسی مالیاتی مبتنی بر ریسک: تجاربی از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، حسابداری و منافع اجتماعی، 3(1)، 123-142.
  4. بلوری امین، مرادی محمد و یزدانی حمیدرضا (1400)، طراحی مدل تحلیل تفسیر ساختاری عوامل مؤثر بر فرار مالیات بر درآمد اشخاص حقوقی. پژوهشنامه مالیات، ۲۹ (۴۹)، ۱۰۸-۸۳.
  5. بلوری امین، مرادی محمد و یزدانی حمیدرضا. (1399). طراحی مدل فرار مالیاتی بر پایه مالیات بر درآمد: رویکرد نظریه داده‌بنیاد. حسابداری دولتی، 7(1)، 9-30.
  6. چمن طیبه، مهاجری پریسا و عرب مازار یزدی علی (1398). بررسی تأثیر توسعه مالی بر فرار مالیاتی در ایران، پژوهشنامه اقتصادی، 10(72)، 105-139.
  7. خدابنده رضا، منوریان عباس و نرگسیان عباس (۱۴۰۲). ارائۀ مدلی برای مواجهه با فرار مؤدیان مالیاتی در ایران با رویکرد حکمرانی شبکه‌ای پیشگیرانه، فرآیند مدیریت و توسعه، ۳۶ (۴)، ۳۳-۳ 
  8. ربیع بیگی حامد، محمدی‌پور رحمت‌اله، نوروش ایرج و صالحی رضا (1402). ارائه الگوی روحیه مالیاتی با رویکرد تئوری زمینه بنیان. اقتصاد مالی (اقتصاد مالی و توسعه)، 17(2)، 193-226.
  9. ربیعی خدیجه، فاضلی مهدی و احمدی خوشابری آیین (1403). ارائه مدل جامع دریافت مالیات الکترونیکی جهت کاهش فرار مالیاتی با رویکرد ISM ، حسابداری دولتی، 10(2)، 227-244.
  10. رحیمی کیا اقبال، محمدی شاپور و غضنفری مهدی (1394)، تشخیص فرار مالیاتی با استفاده از سیستم هوشمند ترکیبی. پژوهشنامه مالیات، ۲۳ (۲۶)، ۱۳۶-۱۶۴
  11. رستم بیگی حمیدرضا، آینه‌بند مقداد (1402)، فرار مالیاتی اشخاص حقوقی با استفاده از هوش مصنوعی، پژوهشنامه مالیات، ۳۱ (۶۰): ۲۰۰-۲۱۷
  12. زمانی لیلا، برزویان شیروان صمد، کریمی جعفری فاطمه و انصاری محسن (1403)، بررسی تأثیر خدمات الکترونیکی دولت بر فرار مالیاتی با نقش تعدیل‌کننده فناوری اطلاعات و ارتباطات، پژوهشنامه مالیات، ۳۲ (۶۱): ۱۷۰-۲۱۸
  13. صمدیان هومن، سیفی‌پور رؤیا، دامن کشیده مرجان، هادی نژاد منیژه و کیقبادی امیررضا (1403)، رابطه عدم قطعیت سیاست اقتصادی و نرخ مؤثر مالیاتی با فرار مالیاتی در ایران با استفاده از مدل چرخشی و تغییر رژیم آرچ مارکوف سوئیچینگ. پژوهشنامه مالیات. ۳۲ (۶۱)، ۲۱۹-۲۴۸
  14. غلامی عاطفه (1403). فرار مالیاتی و آثار آن بر امنیت اقتصادی، ماهنامه علمی امنیت اقتصادی، 11(11)، 19-26.
  15. محسنی ملکی بهرام. (1400). عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی با استفاده از تکنیک معادلات ساختاری – نقش تعدیل‌کنندگی دانش مالیاتی. پژوهشنامه اقتصاد کلان، 16(31)، 13-36.
  16. محمدپور احمد (1392). روش تحقیق کیفی ضد روش جلد اول، نشر جامعه شناسان، تهران
  17. محمدی مائده، قاراخانی ساسان، صامتی مجید و امیری هادی (1402). شبیه‌سازی راه‌کارهای بهبود پرداخت‌های‌ مالیاتی و کاهش رفتار فرار‌مالیاتی در چارچوب مدلهای عامل‌محور، فصلنامه تحقیقات اقتصادی، 58 (4)، 663-694.
  18. نسل موسوی سیدحسین، حسینی شیروانی میرسعید و نظرپور محمود (1399). ارائه مدل پیش‌بینی فرار مالیاتی بر مبنای الگوریتم درخت تصمیم ID3 و شبکه بیزین، پژوهشنامه مالیات، ۲۸ (۴۵)، 59-87.
  19. یوسف‌نژاد ناصر، فرزین‌فر علی‌اکبر، جباری حسین، صفری گرایلی مهدی و قدرتی حسن (1401). سنجش تأثیر سیاست‌های بخش عمومی بر فرار مالیاتی در ایران و کشورهای منتخب، توسعه و سرمایه، 7(1)، 69-86.
  20. Demle, E. (2019). Determinants of Tax Evasion in Addis Ababa City Administration: The Case of Bole Sub City Category “A” Taxpayers (Doctoral dissertation, A thesis submitted in partial fulfillment of the Requirements for the degree of Master of Science in Accounting and finance).
  21. Kurauone, O., Kong, Y., Mago, S., Sun, H., Famba, T., & Muzamhindo, S. (2021). Tax evasion, political/public corruption and increased taxation: evidence from Zimbabwe. Journal of Financial Crime, 28(1), 300-319.
  22. Lamba, E. (2022). The effect of social exchange relationships on peer reporting fraudulent financial misconduct: A case study of an UK-non-profit organization. University of Salford (United Kingdom).
  23. Le, H. T. H., Tuyet, V. T. B., Hanh, C. T. B., & Do, Q. H. (2020). Factors affecting tax compliance among small-and medium-sized enterprises: Evidence from vietnam. Journal of Asian Finance, Economics and Business, 7(7), 209-217.
  24. Ngah, Z. A., Ismail, N., & Abd Hamid, N. (2022). A cohesive model of predicting tax evasion from the perspective of fraudulent financial reporting amongst small and medium sized enterprises. Accounting Research Journal, 35(3), 349-363.
  25. Pistone, P., Roeleveld, J., Hattingh, J., Pinto Nogueira, J. F., & West, C. (2019). Fundamentals of taxation: an introduction to tax policy, tax law and tax administration.
  26. Rashid, M. H. U. (2020). Taxpayer's attitude towards tax evasion in a developing country: Do the demographic characteristics matter?. International Journal of Applied Behavioral Economics (IJABE), 9(2), 1-19.
  27. Slemrod, J. (2007). Cheating ourselves: The economics of tax evasion. Journal of Economic perspectives, 21(1), 25-48.