Identifying Influencing and Influenced Factors on the Behavioral Framework Regarding Whistleblowing on Tax Violations Using the Fuzzy DEMATEL Method

Articles in Press

Document Type : Original Article

Authors
Mohammad Ghasemi Gooraji 1
Roya darabi 2
Morteza hajiabbasi 3
Nemat Rostami mazouei 4
1 Department of Accounting ,UAE.C.,Islamic Azad University , Dubai,United Arab Emirates
2 Department of Accounting ,ST.C. , Islamic Azad University Tehran,Iran
3 Department of Accounting ,TO.C. , Islamic Azad University, Tonekabon,Mazandaran,iran
4 Department of Accounting ,Cha.C. , Islamic Azad University, chalus,Mazandaran,iran
10.22034/jik.2026.79144.4912
Abstract
رفتار سوت‌زنی تخلفات مالیاتی فرآیندی است که طی آن افراد با هدف حمایت از منافع عمومی، اقدام به گزارش فساد و تخلفات مالیاتی می‌کنند. این رفتار تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فردی، سازمانی و اجتماعی قرار دارد و می‌تواند ابزاری کارآمد برای ارتقای شفافیت و تحقق عدالت مالیاتی محسوب شود. هدف پژوهش حاضر شناسایی عوامل اثرگذار و اثرپذیر بر رفتار سوت‌زنی تخلفات مالیاتی با بهره‌گیری از روش دیمتل فازی (Fuzzy DEMATEL) است. روش‌شناسی تحقیق مبتنی بر رویکرد تصمیم‌گیری چندمعیاره (MADM) بوده و داده‌های (کیفی-کمی) پژوهش که در تابستان سال 1404 انجام شده است از طریق مصاحبه با ۱۵ نفر از خبرگان حوزه مالیاتی، به روش گلوله‌برفی و تا رسیدن به اشباع نظری گردآوری شده است. در تحلیل داده‌ها از کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده گردید. نتایج پژوهش منجر به شناسایی شش عامل کلیدی شامل: ترس از انتقام و تلافی‌جویی، شرایط سازمانی و فرهنگی مساعد، چارچوب قانونی و نظارتی، افزایش شفافیت و اعتماد عمومی، وجود کانال‌های رسمی و امن برای گزارش‌دهی و ویژگی‌های فردی سوت‌زن شد. بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت که توجه به این عوامل در نهادهای مالیاتی و میان ذی‌نفعان مرتبط، نقشی اساسی در پیشگیری از تخلفات مالیاتی و ارتقای نظام مالیاتی ایفا خواهد کرد.
Keywords
Model Development
Whistleblowing Behavior
Whistleblowing of Violations
Tax Violations
Fuzzy DEMATEL
1-      رستمی، مهدی، و رضایی، سارا. (۱۴۰۳). سوت‌زنی مالیاتی در ایران و سامانه‌های گزارش: مزایا، چالش‌ها و سیاست‌های پیشنهادی. فصلنامه پژوهش‌های مالیاتی. تهران: سازمان امور مالیاتی کشور.
2-      صفری، محمد؛ فتاح زیارانی، مریم ( 1398). شناسایی، مفهوم‌سازی و تبیین فرایند سوت زنی در سازمان، مطالعه موردی: شرکت سنگ آهن گهرزمین ، مدیریت فرهنگ سازمانی ، دوره چهل و نهم ، شماره شانزدهم .
3-      عاقلی، میثم؛ نیک منش، شمس الدین (1399 ). بررسی تاثیر عوامل رهبری سازمانی بر تمایل به سوت زنی، توسعه مدیریت و منابع انسانی و پشتیبانی، صص 1-35.
4-      عباسی، حسن، و طاهری، زهرا. (۱۴۰۲). تحلیل تأثیر سوت‌زنی بر انضباط مالی در شرکت‌های دولتی: رویکرد آمیخته. مجله پژوهش‌های حسابداری و حسابرسی. ۱۴(۴)، ۱۲۳–۱۴۲.
5-      مطهری، سعید؛ تفتیان، اکرم و معین الدین، محمود (1401). تحلیل تأثیر سوت زنی بر انضباط مالی شرکت های دولتی، نشریه: حقوق اداری،10(32)، 204-239.
6-      موسوی، محمدرضا، و کاظمی، فاطمه. (۱۴۰۱). شناسایی و رتبه‌بندی پیش‌آیندهای افشاگری تخلف در ایران: مطالعه فراتحلیل. مجله پژوهش‌های مدیریت مالی. تهران.
7-      Bashir, Sajid and Rafigh Khattak., Hamid and Hanif., Ayesha and Naseer Chohan, Sara. (2011). Whistle-blowing in public sector organizations: evidence from pakistan, The American Review of Public Administration, 41 (3), 285–296.
8-      Biegelman, M. T. (2010). Whistleblowing in the Tax-Fraud Context. In Whistleblowing in the Global Economy: How Effective Are Whistleblower Protection Laws? (pp. 177-196). Edward Elgar Publishing.
9-      Çeti̇nkaya, F. F., & Altintaş, M. (2021). The relationship between whistleblowing and mushroom management. Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Social Sciences, 31(2), 781-793.
10-  Chalouat, Iheb; Carrión-Crespo, Carlos; Licata, Margherita. (2021) "Law and practice on protecting whistle-blowers in the public and financial services sectors". International Labour Office, Geneva. Retrieved 17 March 2021.
11-  Cho, Y Jik., & Song, H. (2015). Determinants of Whistleblowing within Government Agencies, Public Personnel Management, 44 (4), 450–472
12-  Johannesen, N., & Stolper, T. (2021). The deterrence effect of whistleblowing: An event study of leaked customer information from banks in tax havens. European Economic Review, 136, 103741. https://doi.org/10.1016/j.euroecorev.2021.103741
13-  Kaptein, M. (2022). How much you see is how you respond: The curvilinear relationship between the frequency of observed unethical behavior and the whistleblowing intention. Journal of Business Ethics: JBE, 175(4), 857-875. https://doi.org/10.1007s10551-020-04663-6.
14-  Kenny, K., Fotaki, M. (2023). The Costs and Labor of Whistleblowing: Bodily Vulnerability and Post-disclosure Survival. J Bus Ethics 182, 341–364. https://doi.org/10.1007/s10551-021-05012-x.
15-  Lavena, C. F. (2016). Whistle-blowing: individual and organizational determinants of the decision to report wrongdoing in the federal government, American Review of Public Administration, Vol. 46, No.1, pp-113–136.
16-  Lee, Grace, Pitman, Mark K., & Wright, Anthony. (2020). Social media, whistleblowing and corporate fraud. Journal of Business Ethics, 164(2), 285–302. https://doi.org/10.1007/s10551-018-4075-y
17-  LEE, Yoojin; NG, Shaphan; SHEVLIN, Terry; and VENKAT, Aruhn. The deterrence effects of tax whistleblower laws: Evidence from New York’s False Claims Acts. (2025). Management Science. 71, (5), 3688-3712. Available at: https://ink.library.smu.edu.sg/soa_research/2059
18-  Lewis, D. (2021). Stigma and Whistleblowing: Should Punitive Damages be Available in Retaliation Cases? Industrial Law Journal.
19-  Marwaha, K. (2017). Corporate governance and whistle blowing in India: promises or reality? International Journal of Law and Management. media and online news adoption. New Media Society.7, 357.
20-  OECD (2023)."Tax Transparency and Whistleblower Protections: Global Trends." OECD Taxation Working Papers. 
21-  Okoro, U.K., Chineke, T.C. (2021). Whistleblowing on photovoltaic operations in Nigeria: panacea for sustainable development. Bull Natl Res Cent 45, 140. https://doi.org/10.1186/s42269-021-00598-8.
22-  Park, Heungsik, & Blenkinsopp, John. (2021). The influence of ethics training on whistleblowing intentions: Evidence from South Korea. Public Integrity, 23(5), 456–471. https://doi.org/10.1080/10999922.2020.1861441
23-  Rafi pour, F. (2009). Social Cancer Corruption. Tehran: Publication Joint Stock Company. (In Persian) Researchers. London: Routledge.
24-  Rajeevan, S. (2019). Building a bulletproof whistleblowing environment: an accountant’s perspective. Asian Journal of Accounting Research, 5(1), 15–31.
25-  Uygur, S.A., Napier, C.J. (2023). Understanding Fraud in the Not-For-Profit Sector: A Stakeholder Perspective for Charities. J Bus Ethics. https://doi.org/10.1007/s10551-023-05373-5.
26-  Wijaya & Asfiroyan (2020), "Whistleblowing on Tax Fraud - The Role of Monetary Incentives and Social Discrimination"